BAYBURT SEVDA´DAN ÖTE BiR TUTKU´DUR. Timur GÜZEL

BAYBURT’UN  KARA TARİHİNE YOLCULUK 

Bayburtta İlk Ermeni İsyanı 1895 Yılında Ortaya Çıkmışdır .Bu İsyan sırasında Evler Kundaklanmış VeDükanlar Yağmalanmış Ve Ne acıdır ki Aynı havayı soludukları Köylerde Bu İsyanı Bahahe edip Müslüman Halka Saldırılar tertip Edilmişdir.Yine Ne Hazindirki Bu İsyan adate 15-20 Yıl sonra Ortaya Çıkacak İsyanın adeta Habercisidir.

 Öncelikle 1895 Ermeni İsyanına Değinip Akabinde 15 Ekim 1920 Ve 1921 Yıllarında  Bayburtta Katledilen Kıyıma ilişkin Bir Hatırata Yer vereceğim:

1): İŞGAL SIRASINDA BAYBURDA YAŞAYAN ERMENİLERİN HAİANE  SALDIRISINA BİR MİSAL:
Bayburd Kazâsı Polis Komiserliği'nden Alınan 22 Teşrîn-i Evvel Sene 1311 Târih ve Yirmi Dokuz Numaralı Vârid Olan Tahrîrâtın Sûretidir
-1895-14 Ekim  Cumartesi günü   saat 4 sularında Bayburdun kuzey ve Güney  mahallesinde oturan Ermenilerce 3 el Silah atılması sonucu Kasaba Karışmış olup Askerler ve hükümet yetkilileri  ortaya çıkan karışıklığı gidermek için yoğun çaba göstermişler fakat bu karışıklık saat 10:30 a kadar devam etmiş  ve 2 askerimiz ermenilerce katledilmiş ve bir asker yaralanmışdır.Bayburt halkından sekiz kişi ermenilerce katledilmiş ve onbirkişide yaralanmışdır.bu isyan sırasında yüzyetmiş ermeneni ölmüş ve otuzkişide yaralanmışdır. Ayrıca isyan sırasında evler dükanlar yağmalanmış ve iki ev kundaklanıp ateşe verilmiş ve bu yangından bir kadın ve bir çocuk kurtulmuşdur.ve pazargünü asayiş sağlanmışdır fakat Bayburdun Gerzi Balahor   Rumeli, Kısanta ,Kopuz Hayık.HandeVerek –Hınzeverek-Tomla Varzahan İrgi Pülürek ,Geleverek Plür Rüşdi Hindi Köylerine Bu Köylerde Oturan Ermenilerce Saldırılmış Ve Kaç Ölü veya Yaralı olduğu Bayburt Merkezdeki Hükümet Yetkililerine O  an bu isyanla ilgi Tam bilgi iletilmemişdir.Bayburtta İsyan Çıktığı Gün Bayburt  Kaza i Komiserine Ateş Açılmış Fakat kurşun isabet etmemişdir.Bu İsyanı Çıkaran İsyancı Elebaşlarından Bayburtlu Ağa Babayan Haçatur Ve Kardeşi Ohennes ,Sarafyan Arekel Yakalınıp Hükümet Yetkililerine Teslim Edilmişdir.

2): Bayburt’un Ermenilerce İşgali sırasında Rus Kızılhaçında Görevli Olan Tatyana Karamelin İbretlik Hatıratı-bu Hatıratı İki Bölüm Halinde İstifadenize sunacam :
1’Bölüm
Bayburd da Ermenilerin Türklere vahsiyane zulümler yaptiklari, Arsak adli Ermeni çete reisinin Antranik adli çeteciyle koordineli olarak bu bölgedeki zulümleriidareettigi, yetimhanede bulunan çocuklarin hançerlenerek katledildikleri, Bayburd'da tutuklanan Türklerin tamamen katledildikleri; genç kiz ve kadinlarin namuslarina tecavüz ettikleri, ayrica Ermenilerin Bayburd'dan çekilirken zorla yanlarina aldiklari 150 kadar Türk çocugundan bir kismini da yollarda katlettiklerine dair Rus Kizilhaç hemsirelerinden ve Moskova Tip Fakültesi ögrencilerinden Tatyana Karameli'nin hatirati.
Sözlerimde dogrulukdan ayrilmayacagim. Bütün milletlere karsi hakîkati söyleyecegim:
8 Agustos sene 1917'de Bayburd'a muvâsalat etdim. Bayburd'da da bir menzil Piyâde Taburu, bir Terek Kazak Süvârî Alayi, bir Rus topçu bataryasi, bir Rus istihkâm ve (amele ve fennî adamlardan mürekkeb) bu taburun bir de ufak hastahânesi (reviri) ve bir de ahâlînin tedâvîsine mahsûs Ambulatorya denilen bir belediye hastahânesi ve bu ambulatoryaya merbût olarak yetîm çocuklar için bir eytâmhâne var idi. Ben bu eytâmhânenin müdîresi idim. O vakit burada yirmi kadar çocuk vardi. Maamâfîh elli iki yatak hazirlanmisdi. Ayrica Ermenilere mahsûs olarak daha büyük bir eytâmhâne Ermeniler tarafindan ihzâr ve idâre olunuyordu. Benim eytâmhânemde takrîben bes-alti Ermeni çocugu da var idi. Bunlara ders gösterilmiyordu. Yalniz sihhatlerine, banyolarina, yemeklerine, oyunlarina ve gezintilerine bakiyordum. Çocuklarim beni çok seviyorlardi ben de onlari severdim. Iistihkâm Derujin Taburu bütün malzemeleri veriyordu. Rus Iihtilâli 27 Subat 1917'de baslamisdi. Ben Bayburd'a geldigim vakit orduda ve menzildeki inzibât, eskisi gibi mükemmelidi. Eylül evâsitinda Bayburd'da mevki kumandanligi eden bir Kazak Yasaulli (Yüzbasi demekdir. Esâsen adliye me’mûru olup ihtiyât zâbitânindandir.) eytâmhânenin erzâkini, Derujin Taburu kumandaninin talebine karsi vermedi. Çocuklarim bes-alti gün pek az ekmek parçalari ile iktifâya mecbûr oldular. Bu herîf gâyet fenâ bir adamdir. Ermeni muhibbidir. Ahâlîden hiç birisi sevmez. Sâyed Bayburd'dan geçerseniz muhtârlardan sorunuz onlar iyi bilirler. Bir de belediye re’îsi vardir, akilli, zekî bir adamdir. Ayrica mîralay rütbesinde bir Rus menzil kumandani vardi. Bu ihtiyâr Rus, gâyet iyi bir insândir.
Kazak olan mevki kumandani, gâyet iyi olan Derujin Taburu âmirinin muhtelif taleblerine karsi "Türkler benim düsmanimdir. Ben Ermeni eytâmhânesine erzâk verecegim çünki keyfim böyle istiyor" diyordu. Bunun üzerine Derujin Taburu âmiri Tiflis'deki vâlî-i umûmîye yazdi ve bu herîfle birlikde çalismak istemedigini bildirdi. Iicrâ kilinan tahkîkâtda o Kazak yüzbasisinin dostu olan dört-bes zâbitden baska bütün zâbitân, Derujin Taburu âmirinin yazdiklarinin tamâmen dogru oldugunu tasdîk ve te’yîd etdiler. Mevki kumandani, istedigini yapiyor ve müstakillen hareket ediyordu. Bu sebeble menzil kumandani olan mîralay ona söz geçiremiyordu. Çünki mevki kumandani cebheden emir aliyordu. Menzil kumandani rütbeten büyük idi ise de digeri onun evâmirine itâate mecbûr degildi. 15 Eylül'den itibâren çocuklarim için muktezî gidâ vesâ’ireyi sûret-i muntazamada almaga muvaffak olarak 15 Tesrîn-i Evvel'de ben mevâdd-i ticâriyye ve eczâ-yi sâ’ire getirmek üzere âmirim tarafindan Tiflis'e gönderildim ve çocuklarimi gâyet terbiyeli, kibâr, mekâtib-i âliye talebesinden, Alman irkindan bir Rus neferine tevdî etdim. Tiflis'deki bu me’mûriyete sebeb bu sirada Ardase'nin simâl-i garbîsinde bulunan kabak tepelerdeki mevâzida bulunan (Ruslar kartal yuvasi diyorlarmis) Rebinski Alayi'na Türkler taarruz ettiklerinden, bu alaydan pek çok yarali zâbit ve nefer gelmekde idi. Bu muhârebede Türkler muvaffak olmuslardi. Esâsen bu Rebinski Alayi'nin kumandani, yarali zâbitân ve askerleri için ilâc, sargi vesâ’ire hâzirlanmasini telgrafla Derujin Taburu âmirine bildirmisdi. Ben, Erzurum-Sarikamis-Kars-Aleksandrapol tarîkiyla Tiflis'e gitmege karâr verdim. Bana verilen büyük bir yol otomobiline binerek hasta bakici askerimle ayin on sekizinci aksami Tiflis'e vâsil oldum. Tiflis'e müteveccihen hareketimde Erzurum'a muvâsalat etmisdim. O gün Erzurum'da menzil kumandani karârgâhinda Rus askerlerine tütün göndermek için bir sepet kakul (i) vermislerdi. Ben de burada bulundum.

Ertesi gün Derujin Iistihkâm Taburu kumandani olan mühendisimin mektûbunu vâlî-i umûmîye verdim. Vâlî benim istedigim her seyi vermeleri için îcâb edenlere emir verdi. Ertesi günü askerlerim bütün ilâclari alarak Bayburd'a hareket etdi. Hemsîrem Tiflis'e geldigi cihetle vâlî-i umûmî bana ayin nihâyetine kadar me’zûniyet verdi ve keyfiyeti telgrafla mühendisime bildirdi. Tesrîn-i Evvel'in otuz birinci günü simendüferle hareket etdim. Sarikamis'dan otomobil aldim ve Tesrîn-i Sânî'nin ikinci günü aksam Bayburd'a muvâsalat etdim. Ertesi günü mühendise gitdim. Tiflis'de neler yaptigimi bir raporla bildirdim. Bana tesekkür etdi. Bu siralarda Türklerle tatîl-i muhâsamât eyledigi cihetle Kelkit'deki menzil kumandani birçok zâbit ve askerleri terhîs etdi ve kendisi de gitdi. 3 Tesrîn-i Sânî'de Kazak Süvârî Alayi ile batarya, Kafkasya'ya hareket etdiler. Menzil kitaâti da Ebi Yesir (i) Alayi ile Erzurum veya Trabzon tarîkiyla memleketlerine gitmek üzere terhîs olundular. Kazak Süvârî Alayi, Erzurum ve batarya Trabzon tarîkiyle hareket etdiler. Avdetde Sarikamis'da müteaddid alaylar, süvârî ve topçular, derujinler, seyyâr hastahânelerin gelip geçmekde olduklarini gördüm ve niçin geriye gitdiklerini sordum. Onlar, harbin Türklerle tatîl edildigini söylediler. Iintizâm mevcûd idi. Âdetâ muhârebeye gider gibi muntazam ve silâhlariyla birlikde gidiyorlardi.
Ben Erzurum'dan Bayburd'a avdet ederken birçok askerlere ve ilçedeki bir obüs bataryasina tesâdüf etdim ve numarasini sordum. Birinci batarya oldugunu söylediler. Bu bataryada benim kardasim mülâzim Valdamar Karameli yâver idi. Kendisi[ni] sordum; "Su atin üstündeki" dediler. Hemen gitdim; birbirimize sarildik. Bu gün benim için pek mesûd oldu. Kardasim, "Birlikde gidelim" dedi. Çünki bütün askerlerin ve hemsîrelerin memleketlerine gitmekde olduklarini söyledi. Hâlbuki ben, vazîfem oldugu için Bayburd'a gitmege mecbûr oldugumu anlatdim ve ayrildik.
Avdetimde yanımda Pernakapan BUGÜNKÜ BERNE [Bernekaban berne köyü] civârinda çok kar vardi. Otomobil kara saplandi; çikarilamadi geceyi pek sogukta otomobil içerisinde geçirmege mecbûr oldum. Kürküm ve kaputum da yokdu. Bizim askerler bana kaput verdiler. Ben bu gece pek korkdum. Çünki yalnizdim. Dört Rus askeri içinde idim. Bi't-tab bir sey olmadi. Esâsen uyuyamadim; gözümü kapayip havf ile açiyordum. 4 Tesrîn-i Evvel'de (sene 1917) sariliga yakalandim. Bes günde iyi oldum. Otomobilde çok sarsilmis ve iyi gida alamamis idim.
Bayburd'daki fenâ adam olan Yasaulli Kazak yüzbasisi, takrîben yirmi kadar Rus askeriyle kalmisdi. Bu herîf pek zengin idi. Kafkasya'da birçok çiftlikler, evler vesâ’ire tedârik etmisdi. Çünki kendisi gâyet mürtekib ve hirsiz bir adam idi. Bu serveti muhârebede kazanmisdi. Bu yüzbasinin ismi Popof'dur. Popof, Grozni, Poti ve Sohum sehirlerinde çiftlikleri ve evleri satin almisdi. Müte’ehhil idi. Rum olan zevcesi, Poti'de idi. Kendisi bir Donjuan idi. Bayburd'da bir sistra (hemsîre) ile vakit geçiriyordu. Kendisinden daha büyük bir kimse olmadigi cihetle her istedigini yapiyordu. Bir gün fakîr kadin ve çocuklar, hastalar, penceresi önüne geldiler ve un (dakîk) istediler. Çünki artik Bayburd'da ekmek pismiyordu. Fakat un var idi. Zavalli kadinlar ricâ etdiler. O, pekiyi dedi, fakat vermedi. Bugün yarin diye zavalli fukarâ ve hastalari dört gün bu sûretle süründürdü. Sevgilisi hemsîre Anna'ya gitdim. (Bunun da Türk ismi benim Türk ismim gibi Gülizar idi. Türklere hürmeten Rus hemsîreleri olan bizler birer Türk ismi tasiyorduk.) Kocana söyle de bu zavallilara un versin dedim. O zavalli iyi kalbli idi ise de dimâgi fakîr idi. Agladi ve "Ben vermek istiyorum ama maa't-te’essüf bu adam vermiyor." dedi. "Kendim bir sey yapamadim çünki bir levâzim re’îsi degilim." diyerek izhâr-i acz ve te’essür etdi. Bir gün bu Anna yanima geldi ve agladi. Dedi ki: "Ben bu adami seviyorum ama yapdigi seyleri sevmiyorum." Ben dedim ki: "Kendisine söyle, böyle yapmasin! Çünki Türkler geldigi vakit bu kumandanin yapdiklari Ruslar için mûcib-i hacâlet olur." Ben Anna'ya dedim ki, Popof'a söyle "Eger beni seviyorsan böyle yapmazsin; irtikâb etmezsin. Sâyed yaparsan ben hemen seni terkedip gidecegim." Gitmis Popof'a böyle söylemis o da "Bu benim isimdir ricâ ederim karisma!" demis. Lâkin kendisinden ayrilmamasi için Popof aglamis. Çünki bu kizi çok seviyormus. Fi'l-hakîka Popof'un zevcesi iyi bir Rum güzeli imis ama terbiye-i ictimaiyyesi noksân imis.
Not Ekde ermeni  Katliamına İlşkin Fotoğraflar Mevcuttur

1 Ermeniler Tarafından Yapılan Katliam Belgeleri (1914-1919) I (Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu:    49), Ankara, 2001. s. 363 - 373.

Bayburt (Erzurum) isyanı                                 : 26 Ekim 1895
Türk Tarihinde Ermeniler
Prof.Dr:Yusuf Hallacoğlu
1995 Levent ofset matbacılık
Kafkas Üniversitesi

FOTOĞRAFLARI:   1    2   3   

Selam ve muhabbetle
Ömer Köklüce
EKONOMİST